Available on
شیر یا خط - فصل چهار - قسمت سوم
اقتصاد غیر متمرکز ٫ DeFi
صرافی های غیر متمرکز٫ DEX (Decentralize Exchanges)
صرافی های غیر متمرکز٫ DeFi قسمت سوم - پادکست شیریاخط
در این قسمت به توضیح صرافی های غیر متمرکز٫ از روزهای اول تا به امروز می پردازیم.
در ادامهی مجموعهی اقتصاد غیرمتمرکز، بعد از اپیزود کوینهای پایدار (Stablecoin) این بار سراغ یکی از پرکاربردترین بخشهای دنیای دیفای میرویم: صرافیهای غیرمتمرکز یا دکسها. در این قسمت قدمبهقدم از تاریخچهی شکلگیری این صرافیها شروع میکنیم، میبینیم که چرا و از کجا آمدند و امروز به کجا رسیدهاند تا در پایان تصویری روشن از تکامل این فناوری در ذهنتان شکل بگیرد.
🇬🇧 English Summary
This episode of the Shir Ya Khat podcast continues its DeFi (decentralized finance) series by tracing the evolution of decentralized exchanges (DEXs), building on the prior episode’s discussion of stablecoins. The hosts explain why DEXs emerged as non-custodial alternatives to centralized exchanges—driven by hacks like Mt. Gox, price manipulation, and KYC/censorship concerns—and walk through the anatomy of an exchange, including order books, custodians, deposits, order matching, atomic swaps, and the roles of market makers and market takers. They chart the first generation of on-chain/off-chain order-book DEXs such as EtherDelta (and its ForkDelta), covering front-running, DDoS via order cancellation, and gossip-based relayers, then detail the 0x messaging protocol with its relayers, ZRX token fees, and 0x Mesh, alongside hybrid/semi-decentralized exchanges like dYdX, IDEX, DDEX, and Oasis DEX that kept settlement on-chain while addressing ghost orders and gas costs. The core of the discussion moves to liquidity pools and automated market makers (AMM/CFMM), explaining Bancor’s BNT-based pools and its flaws (sandwiching, front-running), Kyber Network’s liquidity-aggregation and composability protocol, and Uniswap’s constant-product formula (x·y=k) where users trade against pools rather than counterparties, with arbitrageurs balancing prices. Finally, the hosts unpack liquidity providing and liquidity mining—50/50 pair deposits, LP fee earnings, slippage, price impact, and impermanent-loss-style risks (illustrated with an ETH/LINK example)—critique ICO-era token justifications, and preview upcoming coverage of Balancer, Curve, and the future of DeFi liquidity mining.
توضیحات اپیزود
صحبت را از این پرسش آغاز میکنیم که اصلاً چرا بحث صرافی غیرمتمرکز مطرح شد. ریشهی ماجرا به هکهای بزرگ صرافیهای متمرکز مثل مانتگاکس بازمیگردد؛ صرافیهایی که کنترل تمام کوینهای کاربران را در دست داشتند و با هر هک، دارایی کاربران در معرض خطر بود. ایدهی دکس این بود که بهجای اینکه یک نهاد مرکزی موجودی و کنترل همهچیز را نگه دارد، این وظیفه بین یک قرارداد هوشمند و یک سیستم غیرمتمرکز پخش شود. مهمترین ویژگیای که این پروژهها را از هم متمایز میکند، غیرحضانتی یا نانکاستودیال بودن است؛ یعنی شما حضانت رمزارز خودتان را به یک صرافی متمرکز نمیسپارید. در کنار این، بحث دستکاری قیمت و بازار در صرافیهای متمرکز و نیاز به یک منبع شفاف برای کشف قیمت درست، انگیزهی دیگری برای حرکت به سمت دکسها بود.
پیش از آنکه به پروژهها بپردازیم، کلیات یک صرافی مرور میشود: هستهی اصلی صرافی یک اردربوک است و یک صرافی از ماژولهایی مثل واریز سرمایه (Capital Deposit)، برادکست کردن اردر، موتور اردر مچینگ برای وصلکردن اردر کاربران به هم، و در نهایت تبادل توکنها تشکیل شده است. مفهوم اتمیک سواب هم توضیح داده میشود؛ حالتی که همهی این اتفاقات در یک تراکنش انجام میشود و موجودی کاربر هیچجا از کنترلش خارج نمیشود. همچنین اصطلاحات مارکت میکر (کسی که اردر اولیه را میگذارد) و مارکت تیکر (کسی که آن را قبول میکند) و سه مدل اردربوک آفچین، اردر مچینگ آنچین و تسویه (Settlement) آنچین مرور میشوند.
سپس تاریخچه را قدمبهقدم پیش میبریم؛ از پروژههای نسل اول مثل EtherDelta و فورک آن ForkDelta، به پروتکل ۰x و مفهوم ریلیرها، بعد به صرافیهای نیمهغیرمتمرکز مثل IDEX و در نهایت به نسل جدید مبتنی بر استخر نقدینگی و بازارساز خودکار (AMM) شامل بانکور، کایبر و یونیسواپ میرسیم. در پایان هم دربارهی اینکه چرا یک کاربر معمولی باید سراغ دکس برود، مدلهای کسبوکار و توکنهای نیتیو این پروژهها، و ریسکهای تأمین نقدینگی و لیکوییدیتی ماینینگ گفتوگو میکنیم.
نکات اصلی بحثشده
چرایی پیدایش دکسها
- هکهای بزرگ صرافیهای متمرکز مثل مانتگاکس و از دست رفتن دارایی کاربران
- حرکت به سمت مدل غیرحضانتی یا نانکاستودیال؛ کاربر حضانت رمزارز خود را به نهاد مرکزی نمیدهد
- مشکل دستکاری قیمت و بازار در صرافیهای متمرکز و نیاز به کشف قیمت شفاف
- تلاشهای پیش از اتریوم (قبل از ۲۰۱۵) مثل کانترپارتی، کالرد کوینز و NXT Asset Exchange که با آمدن مدل قرارداد هوشمند بلاکچینها عملاً کنار گذاشته شدند
ساختار یک صرافی
- اردربوک بهعنوان هستهی اصلی صرافی
- ماژولها: واریز سرمایه، برادکست اردر، موتور اردر مچینگ و تبادل توکنها
- مفهوم اتمیک سواب: انجام همهچیز در یک تراکنش بدون خروج موجودی از کنترل کاربر
- اصطلاحات مارکت میکر و مارکت تیکر
- سه مدل: اردربوک آفچین، اردر مچینگ آنچین و تسویهی آنچین
نسل اول: EtherDelta و ForkDelta
- قرارداد هوشمند با ماژول واریز برای نگهداری موجودی بهجای سرور مرکزی
- استفاده از اردربوک آفچین بهدلیل هزینه و کندی؛ اردرها با آدرس اتریوم امضا و به سرور EtherDelta فرستاده میشدند
- امکان سانسور یا تغییر اردرها توسط سرور، و ریسک حملهی دیداس با گذاشتن و کنسلکردن مکرر اردر
- کنسلکردن اردر بهصورت آنچین شد تا هزینهی تراکنش داشته باشد
- مشکل فرانترانینگ؛ تیکرها میتوانستند اردرهای سودده را سریعتر تیک کنند
- ForkDelta بهدلیل مشکلات مدیریتی و توسعهای EtherDelta فورک شد و سرورهای منصفانهتری اضافه کرد
پروتکل ۰x و ریلیرها
- تفاوت پروژه و پروتکل: ۰x یک چارچوب و پروتکل پیامرسان (Messaging Protocol) است نه یک پروژهی ساخت دکس
- فرمت پیام شامل آدرس فرستنده، توکن مبدأ و مقصد، قیمت و تاریخ انقضا (Expiration)
- شبکهای از ریلیرها که با روش گاسیپینگ (شایعهسازی) اردرها را بین خود پخش میکنند و اردربوک را بهصورت غیرمتمرکز خارج از بلاکچین نگه میدارند
- تسویهی نهایی روی قرارداد هوشمند ۰x در یک تراکنش انجام میشود
- مشکل انگیزه: ریلیرها فی خود را با توکن ZRX میگرفتند و انگیزهای برای پخش اردر به بقیه نداشتند و کد ریلی را فورک میکردند
- راهحل: 0x Mesh با استفاده از نودهایی برای توزیع درخواستها
چرا آفچین؟
- پیچیدگی زیاد نوشتن همهچیز در قرارداد هوشمند
- هزینهی بالای گس برای هر اردر
- کندی؛ حتی حدود ۱۵ ثانیه زمان بلاک
- محدودیت TPS (تراکنش در ثانیه) و ظرفیت شبکه
- هزینهی بالای ذخیرهی داده روی بلاکچین
صرافیهای نیمهغیرمتمرکز (هایبرید)
- تسویه روی زنجیره باقی میماند اما اردربوک و اردر مچینگ آفچین است
- استفاده از امضای دیجیتال برای اثبات موجودی و اردر
- IDEX، DDEX و بیتامدکس نمونههایی از این نسل
- حل مشکل گوست اردرها (اردرهایی که قابل انجام نبودند) با چککردن موجودی
نسل جدید: استخر نقدینگی و بازارساز خودکار (AMM)
- انتقال همهچیز به روی زنجیره؛ ترید کاربر با خود مارکت بهجای کاربر دیگر
- بانکور بهعنوان یکی از اولینها با توکن BNT روی اتریوم و ICO حدود ۱۵۳ میلیون دلاری؛ درگیر مشکلاتی مثل فرانترانینگ و حملات ساندویچ
- کایبر بهعنوان پروتکل تأمینکنندهی نقدینگی که با کوئریزدن نرخ به دکسهای مختلف، ارزانترین نرخ را پیدا و ترید را در یک تراکنش انجام میدهد
- ویژگی کامپوزیبیلیتی کایبر؛ امکان کالکردن آن توسط دیگر قراردادهای هوشمند
- توکن نیتیو کایبر و مدل استیکینگ که توجیه بهتری نسبت به بانکور دارد
- برنامهی کایبر برای داشتن نتورک روی تکتک بلاکچینها و اتمیک سواب بینزنجیرهای
یونیسواپ و بازارسازی تابع ثابت
- یونیسواپ بدون ICO و بدون توکن پیشفرض؛ حجم آن گاهی از کوینبیس هم بالاتر میرود
- مفهوم بازارساز خودکار (Automated Market Making) و کانستانت فانکشن مارکت میکینگ
- فرمول سادهی x ضربدر y برابر با مقدار ثابت (شبیه پریدیکشن مارکتها)؛ تأمینکنندهی نقدینگی مقدار اتر و توکن را در استخر میگذارد
- نقش آربیتراژرها در بالانسکردن نسبت نقدینگی با بازارهای دیگر
- مفهوم اسلیپیج و ایمپکت فکتور؛ هرچه حجم ترید نسبت به نقدینگی استخر بیشتر باشد، نرخ تبدیل بدتر میشود
- کسب درآمد تأمینکنندگان نقدینگی از فی تریدها که پایهی لیکوییدیتی ماینینگ است
چرا از دکس استفاده کنیم و مدل کسبوکار
- مزیت اصلی: غیرحضانتی بودن، مقاومت در برابر سانسور و بینیازی به احراز هویت (KYC) — بهویژه برای کاربران ایرانی که در صرافیهای متمرکز بلاک میشوند
- در حجم بالا ممکن است دکسها از نظر هزینه توجیه اقتصادی نداشته باشند، اما مسئلهی سانسورناپذیری آنها را پررنگ کرده است
- بحث توکن نیتیو و اینکه گاهی تمرکز پروژهها روی منبع درآمد نقدینگی است نه صرفاً پروموت توکن
- نقش سلیقهی کاربران و رابط کاربری (UI) در انتخاب یک پروژه حتی وقتی گزینهی بهتری وجود دارد
- ریسکهای تأمین نقدینگی: قفلشدن سرمایه، سختی محاسبهی سود بهدلیل تبدیل شدن توکنها، و ضرری که با اسلیپیج ممکن است متوجه تأمینکننده شود
نتیجهگیری
صرافیهای غیرمتمرکز مسیری طولانی را از EtherDelta تا یونیسواپ طی کردهاند؛ از اردربوکهای آفچین و پروتکلهای پیامرسان مثل ۰x تا مدل استخر نقدینگی و بازارساز خودکار. هرچند این صرافیها هنوز با چالشهایی مثل هزینهی گس، اسلیپیج و ریسک تأمین نقدینگی روبهرو هستند، اما غیرحضانتی بودن، شفافیت و مقاومت در برابر سانسور آنها را به بخشی جداییناپذیر از دنیای دیفای تبدیل کرده است. در اپیزودهای بعدی سراغ پروژههایی مثل بالانسر و کرو و مبحث داغ لیکوییدیتی ماینینگ خواهیم رفت.
حاضرین این جلسه:
قسمتهای مرتبط
- بازارسازهای خودکار و یونیسواپ (S04E04) — ادامهی مستقیم همین اپیزود؛ در متن قول داده شد که یونیسواپ، بالانسر و بازارسازهای خودکار (AMM) و لیکویدیتی پولها را عمیقتر باز کنند.
- کوینهای پایدار (S04E02) — اپیزود قبلی همین سری که چند بار به آن ارجاع داده شد؛ استیبلکوینها و بحث شفافیت پیشنیاز درک دکسها و لیکویدیتی هستند.
- اقتصاد غیرمتمرکز، DeFi (S04E01) — شروع سری دیفای و توضیح کلیات اقتصاد غیرمتمرکز و کامپوزیبیلیتی که این اپیزود بر پایهی آن بنا شده.
- ییلد فارمینگ و لیکویدیتی ماینینگ (S04E06) — بحث لیکویدیتی ماینینگ و ریسکهای تأمین نقدینگی که در انتهای این اپیزود مطرح و به آینده موکول شد، اینجا کامل بررسی میشود.
- پروتکلهای وامدهی و کامپاند (S04E05) — ادامهی سری دیفای؛ پروتکلها و لیکویدیتی که در این اپیزود معرفی شد، پایهی سیستمهای وامدهی بعدی است.
- آلتکوین، توکن و ICO (S01E08) — در متن به کریز آیسیاو و توکنهای نیتیو پروژههایی مثل بنکور اشاره شد؛ این اپیزود مفهوم توکن و ICO را تعریف میکند.
