Available on
شیر یا خط - فصل چهار - قسمت چهارم
اقتصاد غیر متمرکز ٫ DeFi
صرافی های غیر متمرکز و بازارسازهای خودکار
در این قسمت که ادامه مستقیم بحث صرافیهای غیرمتمرکز است، وارد دنیای بازارسازهای خودکار (AMM) میشویم؛ همان مدلی که در آن بهجای دفتر سفارش و انتظار برای طرف مقابل، کاربر مستقیماً با یک قرارداد هوشمند و یک استخر نقدینگی معامله میکند. مهدی، رضا و شایان با هم منطق پشت یونیسواپ، بالانسر و کرو را باز میکنند و نشان میدهند چطور یک فرمول ریاضی ساده به موتور اصلی دیفای تبدیل شده است.
🇬🇧 English Summary
DeFi decentralized exchanges (DEXs) and automated market makers (AMMs) are the focus of this fourth episode in the Shir Ya Khat podcast’s DeFi series, continuing from a prior discussion of DEX history and order-book models like EtherDelta, 0x, and Kyber Network with their relayers. The hosts explain how AMMs replaced two-sided order books with single-sided liquidity pools held in smart contracts, centering on Uniswap and its constant-function market maker (CFMM) formula x·y=k, including the factory contract that spins up a new pool per token pair, the 50/50 dollar-value liquidity provider model, price ratios maintained by arbitrageurs, trading fees earned by LPs, and Uniswap V2’s Smart Order Routing (SOR) that swaps token A to token B in one transaction. They then explore Balancer, which generalizes the constant-function formula to weighted portfolios of up to eight tokens (acting like an automated, manager-less hedge fund whose tradable pool tokens hedge risk), Curve (curve.fi), which flattens the hyperbola into a near one-to-one curve optimized for low-slippage stablecoin swaps and pegged assets like WBTC and renBTC, and DEX aggregators such as 1inch that route trades across exchanges for the best rate. The discussion also covers impermanent loss for correlated pairs like ETH and LINK, slippage relative to pool depth, wrapped/tokenized Bitcoin, and MetaMask-based usability. Finally, they preview how idle pooled capital connects AMMs to lending protocols like Compound, Aave, and Yearn Finance—tying in collateral, oracles, and stablecoins—to set up the next episode on DeFi lending systems and yield.
توضیحات اپیزود
این اپیزود از جایی آغاز میشود که قسمت قبلی به پایان رسید. در قسمت پیشین کلیات صرافیهای غیرمتمرکز (دکسها)، تاریخچهشان از پروژههای اولیهای مثل EtherDelta و مدل دفتر سفارش دوطرفه و همچنین پروژههایی مثل 0x و Kyber که سرور متمرکز را در قالب شبکهای از ریلیرها پخش کردند بررسی شد. حالا در این قسمت تمرکز روی نسل جدید صرافیها یعنی بازارسازهای خودکار است؛ مدلی که در آن فراهمآورندگان نقدینگی سرمایهشان را در یک قرارداد هوشمند قفل میکنند و بازار بهجای دوطرفه بودن، خودکار و یکطرفه میشود.
بخش اصلی گفتگو به یونیسواپ اختصاص دارد. توضیح داده میشود که در یونیسواپ نسخه یک، برای هر استخر یک قرارداد جداگانه از طریق یک کانترکت فکتوری ساخته میشود و همیشه یک طرف جفتارز، اتریوم است. فراهمآورنده نقدینگی باید معادل ارزش دلاری برابر از دو توکن (مثلاً اتر و دای) را واریز کند و نسبت این دو توکن توسط خود سیستم و بر اساس معاملات تعیین میشود. قلب این سیستم، بازارساز تابع ثابت یا CFMM است: تابعی که در آن حاصلضرب تعداد دو توکن (x ضربدر y) باید برابر یک عدد ثابت K بماند، و هر معامله با همین فرمول محاسبه و تسویه میشود. سود فراهمآورندگان نقدینگی هم از کارمزدهای همین معاملات میآید و آربیتراژرها نسبت قیمتها را با بازارهای بیرونی هماهنگ نگه میدارند.
سپس بحث به پروژههای پیشرفتهتر میرسد. بالانسر امکان تعریف پرتفویی تا چند توکن با وزنهای دلخواه را میدهد و مثل یک صندوق مدیریت دارایی خودکار عمل میکند که خود کاربران با معاملهکردن، وزن پرتفوی را ثابت نگه میدارند و دیگر به فاند منیجر مرکزی نیازی نیست. 1inch.exchange بهعنوان دکس اگریگیتور مفهوم Smart Order Routing را به کل صرافیها تعمیم میدهد. Curve.fi با تغییر تابع، معامله استیبلکوینها و داراییهای وابسته را با کمترین اسلیپیج ممکن میسازد. در پایان هم مفهوم ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) و اتصال استخرهای نقدینگی به پروتکلهای وامدهی مطرح میشود که پلی است به اپیزود بعدی.
نکات اصلی بحثشده
بازارسازهای خودکار و منطق یونیسواپ
- در مدل AMM کاربر بهجای گذاشتن سفارش و انتظار برای طرف مقابل، مستقیماً با قرارداد هوشمند و استخر نقدینگی معامله میکند.
- برای هر استخر از طریق یک کانترکت فکتوری یک قرارداد جدید ساخته میشود؛ در یونیسواپ نسخه یک همیشه یک طرف جفتارز اتریوم است.
- فراهمآورنده نقدینگی باید معادل ارزش دلاری برابر (۵۰٪-۵۰٪) از دو توکن را واریز کند و باید همان نسبت موجود در استخر را رعایت کند.
- فرمول بازارساز تابع ثابت (CFMM): حاصلضرب تعداد دو توکن یعنی x ضربدر y باید برابر عدد ثابت K بماند؛ با هر معامله یک توکن بالا و دیگری پایین میرود تا این حاصلضرب حفظ شود.
- سود فراهمآورندگان نقدینگی از کارمزد معاملات تأمین میشود و آربیتراژرها نسبت قیمتها را با بازار بیرونی هماهنگ میکنند.
شباهت به هج فاند و تفاوت یونیسواپ V1 و V2
- نگهداشتن نسبت ۵۰٪-۵۰٪ شبیه کاری است که هج فاندها با هجکردن ریسک انجام میدهند؛ فراهمآورنده همیشه به هر دو توکن اکسپوژر دارد.
- در یونیسواپ نسخه دو مدل تکنیکال بهینهتر شد و قابلیت Smart Order Routing (SOR) اضافه شد.
- با SOR دیگر لازم نیست کاربر دستی توکن A را به اتریوم و بعد اتریوم را به توکن B تبدیل کند؛ همه در یک تراکنش انجام میشود.
بالانسر و پرتفوی چندتوکنی
- بالانسر امکان تعریف پرتفویی تا چند توکن (تا هفت توکن) با وزنهای دلخواه مثل ۳۰٪، ۵٪ و… را میدهد.
- فرمول همان تابع ثابت است اما بهجای xy، حاصلضرب همه توکنها (xyz…) باید ثابت بماند و هر توکن وزن خودش را دارد.
- مثل یک صندوق مدیریت دارایی (میوچوال فاند) خودکار عمل میکند بدون نیاز به فاند منیجر مرکزی؛ خود معاملهگران وزن پرتفوی را ثابت نگه میدارند.
- خود پرتفوی بهصورت یک بالانسر پول توکن قابل انتقال و معامله است.
- ریسک اتکا به یک جفتارز (که همبستگی بالایی دارند مثل اتریوم و لینک) با تنوع توکنها تا حدی هج میشود.
دکس اگریگیتور و Curve.fi
- 1inch.exchange یک دکس اگریگیتور است که بین همه صرافیهای غیرمتمرکز میگردد تا بهترین نرخ را پیدا و معامله را به همان صرافی فوروارد کند.
- Curve.fi تابع را طوری تغییر داده که برای معامله استیبلکوینها (که همه حدود یک دلار هستند) کمترین اسلیپیج را داشته باشد و در محدوده وسط، تبدیل تقریباً یکبهیک باشد.
- در کرو نسبت توکنهای ذخیرهشده لزوماً برابر نیست ولی نرخ تبدیل تقریباً یکبهیک است، مگر آنکه کسی بخواهد کل یک استخر را خالی کند.
- کرو خودش نقدینگی مستقل ندارد و روی سایر AMMها و پروژههایی مثل yEarn.finance معامله میکند.
- علاوه بر استیبلکوینها، داراییهای پگشده و توکنیزهشده بیتکوین روی اتریوم مثل rBTC و renBTC هم چون قیمتشان به بیتکوین وابسته است روی کرو قابل جابجایی هستند.
ضرر ناپایدار و پل به وامدهی
- ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) زمانی رخ میدهد که قیمت توکنهای استخر (مثلاً اتریوم و لینک) ریزش کند و فراهمآورنده نقدینگی نسبت به نگهداشتن ساده توکنها ضرر کند.
- به آن «ناپایدار» میگویند چون اگر قیمت به نقطه اولیه بازگردد، سرمایه اولیه قابل بازیابی است.
- در جفتهای همبسته مثل استیبلکوینها یا داراییهای وابسته، این ضرر بسیار کمتر است.
- سرمایه خوابیده در استخرهای نقدینگی میتواند همزمان در پروژههای وامدهی مثل کامپاوند و yEarn به اشتراک گذاشته شود تا فراهمآورنده علاوه بر کارمزد، سود اضافه هم بگیرد.
- چالشهای دکسها همچنان محدودبودن به یک بلاکچین، سختی استفاده و نبود امکانات پیشرفته است، هرچند رابطهای کاربری تازه بسیار سادهتر شدهاند.
نتیجهگیری
بازارسازهای خودکار با یک ایده ریاضی ساده — تابع ثابت — به موتور اصلی اقتصاد غیرمتمرکز تبدیل شدهاند و از یونیسواپ تا بالانسر و کرو هر پروژه با تغییر فرمول، کاربرد تازهای خلق کرده است. اتصال استخرهای نقدینگی به سیستمهای وامدهی نشان میدهد که قطعات پازل دیفای چطور کنار هم قرار میگیرند؛ موضوعی که در اپیزود بعدی درباره پروتکلهای وامدهی مفصلتر دنبال میشود.
حاضرین این جلسه:
قسمتهای مرتبط
- صرافیهای غیرمتمرکز (دکس) — قسمت قبلی و مستقیم همین بحث؛ کلیات دکس، اردربوک و تاریخچه که این اپیزود ادامهاش است
- پروتکلهای وامدهی — قسمت بعدی که در انتهای همین اپیزود بهعنوان ادامه بحث و اتصال لیکویدیتی به لندینگ معرفی میشود
- کوینهای پایدار — در بحث curve.fi و بازارسازی استیبلکوینها بهطور مفصل به مفهوم استیبلکوین تکیه میشود
- معرفی دیفای — قسمت آغازین سری دیفای و پیشنیاز مفهومی اقتصاد غیرمتمرکز که این اپیزود بخشی از آن است
- ییلد فارمینگ و حکمرانی — قسمت پایانی سری که تجمیع لیکویدیتی و سودآوری روی همین استخرهای AMM را کامل میکند
