Available on
شیر یا خط - فصل دوم - قسمت اول
کاربردهای بلاکچین و آسیب شناسی این کاربردها
در این اپیزود به موضوع کاربردهای بلاکچین و آسیب شناسی این کاربردها در جامعه و به خصوص کشور های در حال توسعه می پردازیم.
۱۵ مهر ۱۳۹۶
October 11 2017
فصل دوم پادکست «شیر یا خط» را با یک بحث بنیادی آغاز میکنیم: بلاکچین بهعنوان یک تکنولوژی نوین چه امکاناتی برای جامعه ایجاد میکند و چه آسیبهایی میتواند به همراه داشته باشد؟ درست مثل اینترنت و تلفن، این تکنولوژی هم زیبایی و هم زشتی خودش را دارد؛ قدرت را از دست عدهای به دست عدهای دیگر منتقل میکند و همین جابجایی، هم فرصت است و هم چالش. در این قسمت با نگاهی تکنیکال و در کنارش نگاهی جامعهشناختی و فلسفی، سراغ آسیبشناسی این تکنولوژی در کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، میرویم.
🇬🇧 English Summary
This season 2 premiere of the Shir Ya Khat (شیر یا خط) podcast examines blockchain adoption in Iran and other developing countries alongside a broader “pathology” of the technology, weighing its social benefits and harms much like the internet or mobile phones before it. The hosts discuss how blockchain’s decentralization strips power from centralized institutions, governments, and intermediaries while raising unresolved technical hurdles like scalability, and they explain why a blockchain—unlike its exchange gateways—cannot truly be shut down, citing crackdowns on Bitcoin and Ethereum exchanges in China and Russia. They frame network governance as a form of “absolute democracy” built on consensus and mining hash power, illustrated by hard forks such as Bitcoin/Bitcoin Cash and Ethereum/Ethereum Classic (the latter stemming from the reverted DAO-style hack), while flagging mining centralization in China, ASIC and mining-pool dominance versus Satoshi Nakamoto’s one-node-per-person vision, and CPU-based alternatives like Zcash, Monero, and Bitcoin Gold—including browser-based JavaScript cryptojacking and Android mining malware. Real-world use cases are highlighted, notably Kenya’s mobile-airtime money system BitPesa bridging local finance to Bitcoin, blockchain-based civil registration in Africa, and Silk Road as an early experiment in individual freedom. A large portion addresses scams, Ponzi schemes (OneCoin, BitClub), fraudulent ICOs, Telegram signal-selling groups, and how Iranian platforms like Coiniran and DigiArz build trust and vet projects, distinguishing altcoins, tokens, market cap, and legitimate ventures. The panelists conclude that raising free, unbiased awareness and education—rather than restriction, dictatorship, or government bans—is the best path to protect newcomers, empower producers like a rural rug-weaver to transact globally, and foster healthy, culturally grounded adoption of the technology.
توضیحات اپیزود
گفتوگو با این پرسش شروع میشود که یک تکنولوژی جدید چگونه بالانس قدرت را در جامعه به هم میزند؛ همانطور که اینترنت و تلفن آمدند و بخشی از مشاغل را از بین بردند اما مشاغل تازهای هم ساختند، بلاکچین نیز تمرکز را از نهادها، سازمانها و دولتها برمیدارد و تا حدی اختیار عمل را به دست افراد میدهد تا در امور مالی، اطلاعات مالی و تصمیمگیریهای شخصی خودشان مستقلتر باشند. دوستان توضیح میدهند که ماهیت بلاکچین اینگونه است که تا وقتی نودهایی در شبکه کپی آن را نگه دارند، نمیتوان جلوی خود شبکه را گرفت؛ اما میتوان جلوی کاربردش را گرفت و لایهای که کاربران عادی با آن در تعاملاند (مثل اکسچنجها) را بست، همان کاری که در چین و روسیه دیده شد.
بخش مهمی از بحث به محدودیتهای فنی اختصاص دارد. مطرح میشود که هنوز بیتکوین بعد از حدود ۹ سال به سطح استفاده عمومی مردم عادی نرسیده و بیشتر یک «پول اینترنتی» یا «مجیک مانی» است. پیش از آنکه بپرسیم این تکنولوژی چقدر میتواند کمک کند، باید مشکل اسکیلپذیری (Scalability) را حل کنیم؛ چون اگر دادهها از حدی بیشتر شوند، ثبت آنها روی زنجیره با مشکل روبهرو میشود و این مسئلهای است که همه، حتی بیتکوین و اتریوم، با آن درگیرند. در ادامه نگاه فلسفی به تکنولوژی وارد میشود؛ با اشاره به هایدگر گفته میشود که تکنولوژی نوع نگاه به انسان را تغییر میدهد، اما در نهایت این انسان است که هر تکنولوژیای را به خدمت خود درمیآورد و میتواند از آن استفاده مثبت یا منفی کند.
سپس بحث به سمت ماهیت غیرمتمرکز و «دموکراسی مطلق» در بلاکچین میرود: اکثریت شبکه و اجماع (کانسسوس) است که به زنجیره معنا و ارزش میدهد، و هرجا دو دیدگاه در برابر هم قرار بگیرند، شبکه فورک میشود؛ نمونههایش بیتکوین و بیتکوین کش، و اتریوم و اتریوم کلاسیک است. در کنار مباحث نظری، مثالهای واقعی مثل بیتپسا در آفریقا و سیلکرود بررسی میشوند و در نهایت راهکار مشترک همه شرکتکنندگان، آگاهیرسانی و فرهنگسازی رایگان معرفی میشود.
نکات اصلی بحثشده
قدرت، جامعه و آسیبشناسی تکنولوژی
- هر تکنولوژی جدید بالانس قدرت را جابجا میکند؛ عدهای شغلشان را از دست میدهند و عدهای جدید قدرت و سرمایه به دست میآورند.
- بلاکچین تمرکز را از نهادها، دولتها و ارگانها برمیدارد و اختیار عمل بیشتری در تصمیمگیریهای مالی و شخصی به افراد میدهد.
- تا وقتی نودهایی کپی زنجیره را نگه دارند، نمیتوان خود بلاکچین را متوقف کرد؛ اما میتوان کاربرد و درگاههای آن (مثل اکسچنجها) را بست، همانطور که در چین و روسیه رخ داد.
- آسیبشناسی این موضوع را میتوان علاوه بر دید تکنیکال، از زاویه جامعهشناسی هم بررسی کرد.
محدودیتهای فنی و اسکیلپذیری
- بیتکوین بعد از حدود ۹ سال هنوز به استفاده عمومی مردم عادی نرسیده و بیشتر یک پول اینترنتی («ماجیک مانی») است.
- ثبت همه اطلاعات روی بلاکچین با مشکل اسکیلپذیری روبهرو میشود؛ اگر دادهها از حدی بیشتر شوند، شبکه دچار مشکل میشود.
- حل مشکل اسکیلینگ، پیشنیاز سنجیدن کاربردهای واقعی این تکنولوژی است و راهحل قطعی هنوز وجود ندارد.
نگاه فلسفی به تکنولوژی
- با استناد به هایدگر، گفته میشود تکنولوژی نوع نگاه به انسان را تغییر میدهد و انسان را به سمت شیءشدگی میبرد.
- در نهایت این انسان است که تکنولوژی را به خدمت خود درمیآورد؛ همانقدر که میتواند از آن استفاده مثبت کند، میتواند سوءاستفاده هم بکند.
- آگاهی نسبت به ماهیت این تکنولوژی، شرط استفاده شایسته و شکستن چارچوب ذهنی سنتی و متمرکز است.
غیرمتمرکز بودن، دموکراسی مطلق و فورک
- بلاکچین یک فضای باز و غیرمتمرکز ایجاد میکند و ذاتش با تمرکزگرایی سازگار نیست.
- اجماع و اکثریت شبکه (کانسسوس) است که به زنجیره ارزش و قدرت میدهد؛ اگر همه ماینرها دستگاهها را خاموش کنند، شبکه از کار میافتد.
- هرجا دو دیدگاه رقیب شکل بگیرد، شبکه فورک میشود: نمونههای بیتکوین/بیتکوین کش و اتریوم/اتریوم کلاسیک.
- فورک اتریوم بهخاطر تصمیم تیم اصلی برای ریورتکردن تراکنش هکر اتفاق افتاد؛ گروهی این کار را مغایر با ایده اصلی «تغییرناپذیری» بلاکچین دانستند و اتریوم کلاسیک را حفظ کردند.
تمرکز قدرت در ماینینگ و پیادهسازی صحیح
- ایده اولیه ساتوشی ناکاموتو این بود که هر کس در خانه و با کامپیوتر خودش نود اجرا و ماین کند، اما ماینینگ پولها و دستگاههای ASIC باعث تمرکز قدرت (بهویژه در چین) شدند.
- «پیادهسازی صحیح» یک مسئله دشوار است؛ خود بیتکوین در ۲۰۰۹ پیادهسازی درستی بود، اما تکنولوژی جور دیگری پیش رفت.
- در هر سیستمی که مشوق مالی داشته باشد، همیشه عدهای راهی پیدا میکنند که از ابتدا در نظر گرفته نشده بود.
- به فورکهایی مثل بیتکوین گلد و کوینهایی مثل زیکش و مونرو (CPU-based) اشاره میشود که تلاش میکنند قدرت را دوباره بین کاربران پخش کنند.
سوءاستفادهها و اسکمها
- ماینینگ مخفیانه مونرو از طریق جاوااسکریپت در مرورگر یا ویروسهای اندرویدی، نمونهای از استفاده سوء از امکان پخش قدرت بین کاربران است.
- کانالهای فروش سیگنال، سمینارها و پروژههای پرریسک از عدم آگاهی افراد سوءاستفاده میکنند؛ به پروژههایی مثل وانکوین، بیتکلاب و سایت WCX (crowdsell/ICO) اشاره میشود.
- تجربه شخصی از دوره پیش از راهاندازی سایتهای معتبر، وقتی در خرید و فروشهای تلگرامی «کلاهبازی» فراوان بود، یادآوری میشود.
نمونههای واقعی: بیتپسا و سیلکرود
- بیتپسا (BitPesa) در آفریقا؛ در کشورهایی مثل کنیا که سیستم بانکی مدرن ضعیف است، انتقال شارژ موبایل به یک بانک الکترونیک بومی تبدیل شد و بعداً با بیتکوین به شبکه بینالمللی وصل شد، اما دولت و مخابرات جلوی آن را گرفتند.
- سیلکرود؛ نمونهای که با ایده آزادی فردی انسان نسبت به آنچه وارد بدنش میکند طراحی شد و مسئله اخلاقی/قانونی بلاکچین را برجسته میکند.
- در کشورهایی مثل کنیا حتی سطح احوال روی بلاکچین پیاده شده است.
راهکار: آگاهیرسانی و فرهنگسازی
- بهترین راهکار مقابله با آسیبها، آگاهیرسانی رایگان، مشارکت در گروهها و فرومها و به اشتراک گذاشتن دانش است.
- هر فرد در شبکه یک رأی است؛ با بالا بردن سطح آگاهی «اکثریت خوب» تقویت میشود و شبکه به سمت مثبت میرود.
- محدودیت و «دیکتاتوری در آموزش» با فرهنگ و دید باز بلاکچین در تناقض است؛ راه درست، شفافسازی و فرهنگسازی است، نه انحصار.
- کاربرد مالی بلاکچین میتواند به اقشاری مثل تولیدکننده محلی (مثال پیرزنی که در گوشه کشور فرش میبافد) کمک کند تا محصولش را مستقیم بفروشد و پول را دریافت کند.
- اگر روزی این تکنولوژی غیرقانونی اعلام شود، توصیه میشود در چارچوب قانون کشور حرکت شود؛ تجربه چین و روسیه نشان داد غیرقانونیکردن، تراکنشها را به بازار سیاه میکشاند و بعداً قانون معتدلتر بازگشت.
نتیجهگیری
جمعبندی این است که تمرکز باید روی خودِ تکنولوژی بلاکچین باشد، نه صرفاً جنبه مالی و درآمدزایی آن که فرع ماجراست. بلاکچین ذاتاً غیرمتمرکز است و فضایی باز برای همه اقشار و دیدگاهها ایجاد میکند؛ مثل هر تکنولوژی نوینی در ابتدا با مقاومت و سوءاستفاده روبهرو میشود، اما مؤثرترین راه رشد سالم آن، آگاهیرسانی بدون قضاوت و فرهنگسازی رایگان است تا خود مردم بر مبنای اطلاعاتشان تصمیم بگیرند در کدام حوزه فعالیت کنند.
قسمتهای مرتبط
- با احتیاط حرکت کنید — در این قسمت بارها به اپیزود اول اشاره شد که موضوعش اسکمها و کلاهبرداریهای بیتکوین بود، همان آسیب اجتماعی که اینجا بحث شد.
- آلتکوین، توکن و ICO — مجری صریحاً به اپیزود هشت ارجاع میدهد؛ نحوه ارزیابی پروژهها، تشخیص آیسیوی سالم از اسکم و مرز بلاکچین واقعی، موضوعی که در آسیبشناسی اینجا محور بود.
- هنر ماینینگ در ایران — بحث تمرکز قدرت ماینینگ در چین و ایران، ماینینگ فارمها و آسیب تمرکز به دموکراسی شبکه، ادامه مستقیم گفتگوی ماینرهای ایرانی است.
- فورک بیتکوین و بحث بلاکسایز — در این قسمت به فورک، بیتکوین کش و اتریوم کلاسیک بهعنوان نمود دموکراسی مطلق و اجماع در بلاکچین اشاره شد.
- بلاکچینهای دیگر و ETF — کاربردهای بلاکچین فراتر از جنبه پولی (مثل بیتپسا و ثبت اطلاعات روی زنجیره) که اینجا مطرح شد، امتداد بحث کاربردهای غیرمالی بلاکچین است.
